|| गोपीचंदनाचे महत्व ||

आपल्या भारतीय संस्कृतीमध्ये गंध, तिलक, चंदन, कुंकूम याला विशेष महत्त्व आहे. भारतीय हिंदु स्त्रियांना जसे कुंकवाचे लेणे हे सौभाग्याचे अलंकार मानले जाते तद्वत् प्रत्येक हिंदु पुरुषाने कपाळाला गंध लावणे हे सात्त्विकतेचे द्योतक समजले जाते. आपल्या ऋषिमुनींनी जे धार्मिक संकेत घालून दिलेले आहेत त्यामागे बहुतांशी विज्ञानतत्त्वच दडलेले आहे. तेच तत्त्व संतांनी आचरणात आणले. स्त्रियांचा देह हा नाजुक स्नायूंचा बनलेला असतो. त्यांची इंद्रिये लवचिकही असतात. उन्हातान्हात हिंडतांना त्यांच्या मर्मस्थानी सूर्यकिरणांचा प्रभाव कमी व्हावा यासाठी लाल रंगाचे कुंकू लावल्याने पर्यावरणाचा परिणाम त्यांचेवर कमी होतो. दुसरे असे हे सौभाग्याचे लेणे समजून प्रत्येक स्त्री हळदी-कुंकवाचा समारंभ किंवा सण-वाराच्या दिवशी आवर्जून करतात. त्यामुळे आयुष्याची वृद्धि होते. पतिनिष्ठेचा एक सर्वोत्कृष्ठ अलंकार म्हणून त्याचा मान राखला जातो. त्याचप्रमाणे पुरुषानेहि कपाळावर गंध लावणे सहिष्णुतेचे लक्षण असून प्रत्येक पूजा-अर्चा करताना गंधाला अग्रस्थानी मानले जाते. गंध व आरती हे विजयाचे प्रतिक आहे. आजपर्यंत भारतवर्षामध्ये जितके राजे गादीवर अथवा सिंहासनावर बसले त्यांनी तिलक लावूनच राज्यभार स्विकारला आहे. यालाच राजतिलक असे संबोधले जाते. आज देखील लग्नकार्यात किंवा धार्मिक कार्यात पुरुषाच्या कपाळावर गंधव स्त्रीयांना हळदी-कुंकू लावण्याची प्रथा चालू आहे.


बहुत करुन वारकरी संप्रदायामध्ये गोपीचंदन लावण्याची प्रथा आहे. कारण संत निवृत्तिनाथांपासून ते संत निळोबारायापर्यंत सर्वांनी गोपीचंदनाचे महत्त्व आपल्या अभंगातून वर्णन केले आहे.

१) तुळशीमाळा शोभती कंठी । गोपीचंदनाची उटी।

सहस्र विघ्ने लक्ष कोटी । बारा वाटा पळताती ॥ ज्ञा.म.

२) तुळशीमाळ गळा गोपीचंदन टिळा ।

हृदयी कळवळा वैष्णवांचा ॥ ए. म.

३) गोपीचंदन मुद्रा धरणे । आम्हा लेणे वैष्णवा।।


४) गोपीचंदन उटी तुळशीच्या माळा ।

हार मिरविती गळा रे ।।


संतांची अशी अनेक वचने आपणाला पहायला मिळतील. आपल्या शरीरातील अनेक ठिकाणी भगवंताचे वास्तव्य असते. त्या त्या मुख्यठिकाणी गोपीचंदन लावण्याची प्रथा आहे. यामध्ये प्रमुख बारा ठिकाणी बारा देवता शरीरामध्ये वास्तव्य करतात.

लल्लाटे केशवं विद्यान्नारायणमथोदरे ।

माधवं हृदयेन्यस्य गोविंदं कंठ कूपके ॥१॥

विष्णुश्च दक्षिणे कुक्षौ तद्भजे मधुसूदनम् ।

त्रिविक्रमं कर्णदशे वामे कुक्षौ तु वामनम् ॥२॥

श्रीधरं तु सदा न्यसेद् वाम बाहो नर सदा ।

पद्मनाभं पृष्टदेशे ककुद्दामोदरं स्मरेत् ॥३॥

वासुदेवं स्मरेन्मूर्ध्नि तिलकं कारयेत क्रमात ।। (वा. उ.)

१) कपाळात केशव,

२) उदरात नारायण,

३) हृदयांत माधव,

४) कण्ठकूपात गोविंद,

५) उजव्या काखेत विष्णु,

६) डाव्या काखेत वामन,

७) उजव्या बाहूत मधुसुदन,

८) डाव्या बाहूत श्रीधर,

९) कानात त्रिविक्रम,

१०) पाठीमध्ये पद्मनाभ,

११) मानेच्या मागे दामोदर,

१२) मस्तकावर वासुदेव.

अशाप्रकारे भगवन्नामाचा न्यास करुन गोपीचंदन मुद्रा लावावी.



गोपीचंदनाचे महत्त्व-

(गर्गसंहितेत आलेला उल्लेख)

गोप्यंगराग संभूतं गोपीचंदनमुत्तमम् ।

गोपीचंदन लिप्तांगो गंगा स्नानं फलं लभेत् ।।१।।

महानदीनां स्नानस्य पुण्यं तस्य दिने दिने ।

गोपीचंदन मुद्राभिर्मुद्रितो य: सदा भवेत् ।।२।।

अश्वमेध सहस्राणि राजसूय शतानि च ।

सर्वाणि तीर्थ दानानि व्रतानि च तथैव च ।।३।।

गंगा मृद्विगुणं पुण्यं चित्रकूटरजः स्मृतम् ।।

तस्माद्दशगुणं पुण्यं रज पंचवटी भवम् ।।४।।

तस्माद् शतगुणं पुण्यं गोपीचंदन क: रजः ।

गोपीचंदनकं विद्धि वृंदावन रज समम् ॥५॥

गोपीचंदन लिप्ताङ्ग यदि पाप शतैर्युतम् ।

तं नेतुं नयमः शक्तो यमदूतः कृतः पुनः ॥६॥

नित्यं करोति यः पापी गोपीचंदन